ന്യൂഡൽഹി: ടിക്കറ്റ് ബുക്കിംഗ് പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ ഉപഭോക്താക്കളെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ ഡിസൈൻ രീതികൾ (Dark Patterns) ഉപയോഗിച്ചതിന് പ്രമുഖ ആഭ്യന്തര വിമാനക്കമ്പനിയായ സ്പൈസ് ജെറ്റിന് (SpiceJet) സെൻട്രൽ കൺസ്യൂമർ പ്രൊട്ടക്ഷൻ അതോറിറ്റി (CCPA) ഒരു ലക്ഷം രൂപ പിഴ ചുമത്തി. ഉപഭോക്താക്കളുടെ സ്വയംഭരണാധികാരത്തെ ഹനിക്കുകയും സ്വതന്ത്രവും സുതാര്യവുമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അവരെ തടയുകയും ചെയ്യുന്ന ഇത്തരം ഓൺലൈൻ തട്ടിപ്പ് രീതികൾ ഒരു തരത്തിലും അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെന്ന് സി.സി.പി.എ വ്യക്തമാക്കി.
സ്പൈസ് ജെറ്റിന്റെ ഫ്ലൈറ്റ് ബുക്കിംഗ് വെബ്സൈറ്റിലും ആപ്പിലും നടന്ന മൂന്ന് പ്രധാന ഡിജിറ്റൽ തട്ടിപ്പ് രീതികളാണ് സി.സി.പി.എ അന്വേഷണത്തിൽ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്:
ഫോഴ്സ്ഡ് ആക്ഷൻ (Forced Action): ഉപഭോക്താക്കളുടെ മുൻകൂർ സമ്മതമില്ലാതെ തന്നെ ‘പ്രീ-ടിക്ക്’ (Pre-ticked) ചെയ്ത ചെക്ക്ബോക്സുകൾ വഴി അവരെ ‘സ്പൈസ് ക്ലബ് ലോയൽറ്റി പ്രോഗ്രാമിൽ’ തനിയെ അംഗങ്ങളാക്കുന്ന രീതി.
ഇന്റർഫേസ് ഇന്റർഫിയറൻസ് (Interface Interference): ഉപഭോക്താവിന്റെ താല്പര്യങ്ങൾക്ക് മേൽ കമ്പനിയുടെ ലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഓപ്ഷനുകൾ ഡിഫോൾട്ടായി നൽകി അവരുടെ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നത്.
ട്രിക്ക് ക്വസ്റ്റ്യൻ (Trick Question): ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടാക്കുന്ന രീതിയിൽ വാചകങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഉപഭോക്താക്കളെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിച്ച് അനാവശ്യ പെയ്ഡ് സർവീസുകൾ തിരഞ്ഞെടുപ്പിക്കുന്ന വിദ്യ.
തങ്ങളുടെ പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ സംഭവിച്ചത് കേവലം സാങ്കേതിക പിഴവ് (Technical Glitch) മാത്രമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് രക്ഷപ്പെടാനാണ് സ്പൈസ് ജെറ്റ് അതോറിറ്റിക്ക് മുന്നിൽ ശ്രമിച്ചത്. എന്നാൽ, സി.സി.പി.എ ഔദ്യോഗികമായി നോട്ടീസ് നൽകിയതിന് ശേഷവും ഉപഭോക്താക്കളെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന രീതിയിലുള്ള സമാനമായ മെസ്സേജുകൾ അയക്കുന്നത് കമ്പനി തുടർന്നുവെന്ന് അതോറിറ്റി തെളിവുകൾ സഹിതം കണ്ടെത്തി. ഡിജിറ്റൽ ഇടപാടുകളിൽ ഉപഭോക്താക്കളുടെ സമ്മതം എപ്പോഴും കൃത്യവും, അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ളതുമായിരിക്കണം (Informed Consent). അല്ലാതെ ഡിഫോൾട്ട് സെറ്റിംഗ്സുകൾ വഴി ഉപഭോക്താക്കൾ അറിയാതെ നേടിയെടുക്കുന്ന സമ്മതം പൂർണ്ണമായും നിയമവിരുദ്ധവും ഉപഭോക്തൃ താല്പര്യങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധവുമാണെന്ന് സി.സി.പി.എ കർശനമായി ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.
ഓൺലൈൻ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിൽ ഉപഭോക്താക്കളുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനും ഡിജിറ്റൽ സുതാര്യത ഉറപ്പാക്കാനും അതോറിറ്റി പ്രതിജ്ഞാബദ്ധമാണെന്ന് സി.സി.പി.എ വാർത്താക്കുറിപ്പിൽ അറിയിച്ചു. ഉപഭോക്തൃ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് എപ്പോഴും അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ളതായിരിക്കണം, അല്ലാതെ കമ്പനികൾ നടത്തുന്ന ഡിജിറ്റൽ തട്ടിപ്പുകൾക്ക് വിധേയമാകരുതെന്ന് കേന്ദ്ര ഉപഭോക്തൃകാര്യ മന്ത്രി പ്രഹ്ലാദ് ജോഷി എക്സിലൂടെ (X) പ്രതികരിച്ചു. ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ നിയമം, 2019 (Consumer Protection Act, 2019) പ്രകാരം ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലെ ഇത്തരം അന്യായമായ വ്യാപാര രീതികൾക്കെതിരെ കടുത്ത നടപടികൾ വരും ദിവസങ്ങളിലും തുടരുമെന്ന് അധികൃതർ വ്യക്തമാക്കി.
Story Summary: The Central Consumer Protection Authority (CCPA) imposed a ₹1 Lakh fine on SpiceJet for employing misleading design practices, known as “dark patterns,” on its flight booking platform. The CCPA highlighted three unfair trade practices: ‘Forced Action’ via pre-ticked checkboxes for its loyalty program, ‘Interface Interference’, and ‘Trick Questions’ to influence user choice. Rejecting SpiceJet’s defense of a technical glitch, the authority emphasized the need for informed consent. Union Minister Prahlad Joshi also warned companies against such digital manipulation under the Consumer Protection Act, 2019.
